Ðọc Những Ngày Gai Lửa của Nguyễn Phan Ngọc An Bạt Những Ngày Gai Lửa của nữ sĩ Nguyễn Phan Ngọc An là một cuốn sách khi gấp lại, nhưng vẫn tiếp tục sống trong lòng người đọc. Bởi sau những trang sách còn vang vọng ký ức về quê hương, tình yêu, những mất mát và những phận người đã đi qua một thời nhiều biến động… Những Ngày Gai Lửa với gần 500 trang sách, gồm khoảng 130 bài thơ và 20 tác phẩm văn xuôi thuộc nhiều thể loại: hồi ký, truyện ký, tâm bút, tùy bút, truyện ngắn, bút ký… là một hành trình trở về với những miền ký ức đã đi qua. Đó không chỉ là ký ức riêng của một người phụ nữ trong thời chinh chiến, mà còn là những mảnh đời, những thân phận và những dấu vết tinh thần của một thế hệ Việt Nam đã trải qua chiến tranh, chia lìa, lưu lạc và những năm tháng dài nơi đất khách. Đọc Những Ngày Gai Lửa, người đọc có thể nhận ra một điều nhất quán (là) Nguyễn Phan Ngọc An viết từ ký ức. Bà viết về đau thương, nhưng không chìm đắm trong đau thương. Qua thơ và văn, bà cố gắng giữ lại những gì thời gian có thể làm phai mờ; một quê hương, một mái nhà, một người mẹ, một người chồng, một người bạn, một tiếng hát, một vùng biển và những con người đã từng hiện diện trong cuộc đời mình. Những Ngày Gai Lửa gợi người đọc nhớ đến những năm tháng chiến tranh, đặc biệt là những ngày cuối tháng 4 năm 1975. Trong phần hồi ký, (truyện ký cùng tên) chiến tranh không hiện ra bằng những trang sử khô cứng mà qua số phận của một người mẹ và bốn đứa con nhỏ. Thảo, một người phụ nữ bình thường, bị cuốn vào giữa tiếng pháo, những cuộc chạy loạn và sự sống chết mong manh của những ngày cuối chiến tranh. Chồng nàng, một quận trưởng, không thể trở về bảo vệ gia đình, để một mình nàng phải bồng bế, che chở cho bốn đứa con thơ, đứng trước lựa chọn đầy sinh tử: ở lại hay ra đi, giữa hiểm nguy này và một hiểm nguy khác. Hình ảnh “Một thân nàng với bốn con thơ dại…” và đặc biệt là “Một tay Thảo níu xác chết, một tay Thảo níu các con” đã vượt khỏi phạm vi của một câu chuyện riêng tư để trở thành hình ảnh ám ảnh về thân phận con người trong chiến tranh. Một tay níu lấy cái chết, một tay níu lấy sự sống; một bên là những gì đã mất, một bên là những gì người mẹ phải bằng mọi giá bảo vệ. Và khi câu chuyện khép lại bằng câu hỏi “Mưa khóc cho người hay mưa khóc đời ta?!…”, âm vang của nó không chỉ thuộc về Thảo, mà còn như tiếng lòng của biết bao con người đã đi qua chiến tranh, mang theo những mất mát không dễ gì nguôi ngoai… Nếu Những Ngày Gai Lửa là câu chuyện về sự sống còn của một gia đình, thì Giọt Lệ Giao Thừa lại đưa người đọc vào một bi kịch khác. Bi kịch của tình yêu và hôn nhân trong những năm tháng chiến tranh. Với Ngọc, giao thừa, vốn là thời khắc đoàn tụ và hy vọng, lại đến giữa tiếng pháo và nước mắt. “Giọt Lệ Giao Thừa” vì thế trở thành một hình ảnh giàu sức gợi: giọt lệ của một người phụ nữ, nhưng cũng là giọt lệ cho một tuổi trẻ bị chiến tranh phủ bóng. Trong Lạc Mất Mùa Xuân, bi kịch lại được đẩy sang một chiều sâu khác. Phương Mai không tạo ra những hận thù đã làm tan nát cuộc đời mình, nhưng lại phải gánh chịu hậu quả của chúng. Nàng mất cha mẹ, mất tình yêu, mất quê hương và cuối cùng lưu lạc nơi đất khách. Hình ảnh người mẹ trẻ ôm đứa con mới ba ngày tuổi trong lúc thiên hạ đón giao thừa, để rồi cảm nhận rằng “mùa xuân đã chết”, là một trong những hình ảnh buồn nhất của tuyển tập. Ở đây, “mùa xuân” không chỉ là một mùa trong năm. Nó là tuổi trẻ, tình yêu, quê hương, mái ấm và niềm hy vọng. Khi một con người đánh mất tất cả những điều ấy, mùa xuân vẫn có thể đến với thế gian, nhưng không còn đến trong tâm hồn họ. Nếu chiến tranh là một trong những mạch nguồn của phần văn, thì quê hương và nỗi nhớ lại là dòng chảy bền bỉ trong phần thơ. Trong Từ Miền Biển Sóng, quê hương hiện ra qua hình ảnh Vũng Tàu, qua biển, cát trắng, hàng dừa và những ngày tháng tuổi thơ. Nhưng biển trong thơ Nguyễn Phan Ngọc An không chỉ là phong cảnh. Biển mang tâm trạng của con người: “Nghe biển khóc… lời tạ từ vẫy gọi” và “Giờ cách xa nửa quả địa cầu… Có ai về thăm biển / Nhắn dùm em đôi lời…”. Khoảng cách địa lý càng xa, ký ức càng trở nên gần. Biển trở thành một nhân chứng lặng lẽ của cuộc đời người ra đi. Trong Biển Nhớ, Vũng Tàu lại hiện lên như một miền ký ức: “Vũng Tàu biển sóng vây quanh / Em về tìm lại ngày xanh tuổi hồng”. Nhưng “ngày xanh” ấy đã ở phía sau. Con người trở về với quê hương mà thời gian đã đổi khác, và chính mình cũng đã trở thành một người khác. Đó cũng là tâm trạng của nhiều người Việt xa xứ. Quê hương không chỉ là một địa danh trên bản đồ, mà là một phần đời không thể tách rời khỏi ký ức. Trong Những Tấm Lòng Nhân Ái, nỗi nhớ quê được đặt bên cạnh lòng biết ơn đối với những quốc gia đã mở rộng vòng tay đón người Việt tỵ nạn. Những câu thơ “Xin cảm ơn bao tấm lòng nhân ái / Bằng lời thơ chân thật của tim tôi” cho thấy một thái độ đáng trân trọng; nhớ quê hương nhưng không quên nơi mình đã được cưu mang; mang theo ký ức Việt Nam nhưng đồng thời ghi nhận những ân tình của đất nước định cư. Một trong những điểm đặc biệt của Những Ngày Gai Lửa là tác giả không xem thơ chỉ như một thú vui hay một phương tiện biểu đạt cảm xúc. Với Nguyễn Phan Ngọc An, thi ca dường như là một cách để con người giữ lại phần người của mình giữa những biến động khắc nghiệt. Điều này gặp gỡ rất đẹp với tinh thần trong Bài Thơ Kỷ Niệm của thi sĩ Hà Thượng Nhân, bài thơ được ông thân tặng Nguyễn Phan Ngọc An năm 1995. Hà Thượng Nhân viết: “Lũ chúng ta vì thế phải làm thơ Khi no đủ, người phải cần biết đẹp” và “Khi chúng ta còn biết khóc biết cười Khi nhắc đến Việt Nam còn nhỏ lệ!” Đó chính là một trong những chìa khóa để đọc Những Ngày Gai Lửa. Thơ ở đây không phải để xa lánh cuộc đời. Trái lại, thơ xuất phát từ cuộc đời, từ những mất mát, những bất công, tình yêu, nỗi nhớ, cái đẹp và khát vọng được sống có ý nghĩa. Hà Thượng Nhân cũng viết về Nguyễn Phan Ngọc An: “Dù bão tố, con người thơ vẫn vững Vẫn cười đùa, bình thản vẫn làm thơ Quả thi ca có sức mạnh không ngờ”. Những câu thơ ấy như một lời nhận định và cũng là một lời trao gửi. Bởi nhìn lại toàn bộ tuyển tập, người đọc có thể thấy rõ, dù viết về chiến tranh, lưu lạc, chia lìa hay những khoảng tối của đời người, tác giả vẫn luôn tìm kiếm một điểm sáng của tình người. Bên cạnh quê hương và chiến tranh, Những Ngày Gai Lửa còn là một cuốn sách của tình thân và ký ức. Trong Vu Lan Nhớ Mẹ, nỗi nhớ người mẹ đã mất được dồn vào những câu thơ giản dị: “Hai mươi năm mất mẹ hiền Bơ vơ giữa chốn đảo điên cuộc đời”. Khoảng cách hai mươi năm không thể làm vơi nỗi nhớ. Trái lại, càng sống lâu nơi đất khách, ký ức về người mẹ càng trở thành một miền trở về tinh thần. Ngủ Trên Đồi Xanh lại là một lời tưởng niệm dành cho những người nghệ sĩ đã khuất, trong đó có những tên tuổi của âm nhạc Việt Nam như Nguyễn Hiền và Nhật Trường-Trần Thiện Thanh. Qua những hồi ức và kỷ niệm, tác giả cho thấy một điều “con người có thể rời khỏi cuộc đời, nhưng nghệ thuật họ để lại vẫn tiếp tục sống.” Đó cũng chính là ý nghĩa của việc viết: viết để chống lại sự lãng quên. Sự xuất hiện của hai tác phẩm của John Nhân Nguyễn, người anh của tác giả, làm phần văn của tuyển tập thêm một chiều kích đáng chú ý. Đoạn Trường Ai Có Qua Cầu Mới Hay là câu chuyện về những năm tháng tù cải tạo và cuộc sống sau ngày trở về. Hình ảnh người tù với bộ quần áo vá bằng bao cát, trong túi chỉ còn mười hai đồng, phải bắt đầu lại cuộc đời bằng chiếc xe đạp ba bánh, là một chi tiết đời thường nhưng có sức nặng của cả một số phận. Đặc biệt, hình ảnh người mẹ lặng lẽ nhìn con rồi quẹt nước mắt khiến câu chuyện vượt khỏi phạm vi của một hồi ký cá nhân. Đó là tình mẫu tử, là nỗi đau của người thân và là ký ức của một gia đình. Trong Những Giờ Phút Cuối Cùng Tại Xuân Lộc Long Khánh, ký ức chiến trường lại được nhìn từ một góc độ khác, những người lính, những cuộc hành quân, tình đồng đội, những giờ phút căng thẳng và sự sống chết cận kề. Hai bài viết của John Nhân Nguyễn, vì thế, không đứng tách rời khỏi Những Ngày Gai Lửa. Chúng bổ sung cho nhau để tạo thành một bức tranh ký ức rộng hơn về chiến tranh và hậu quả của chiến tranh, từ người phụ nữ và những đứa trẻ đến người lính, người tù và những gia đình ở phía sau. Điều đáng quý ở Những Ngày Gai Lửa là tác phẩm không chỉ nhìn về quá khứ bằng nỗi buồn, mà còn bằng lòng biết ơn, sự bao dung và niềm tin vào con người. Những Tấm Lòng Nhân Ái thể hiện lòng biết ơn đối với những tấm lòng đã mở rộng vòng tay đón nhận người Việt nơi đất khách. Từ Miền Biển Sóng và Biển Nhớ mang theo tình yêu quê hương qua hình ảnh biển Vũng Tàu, qua những kỷ niệm của tuổi thơ và nỗi nhớ của người xa xứ. Vu Lan Nhớ Mẹ và Những Ngày Gai Lửa là những trang viết thấm đẫm tình mẫu tử. Giọt Lệ Giao Thừa và Lạc Mất Mùa Xuân cho thấy lòng trắc ẩn trước những thân phận con người bị cuốn vào chiến tranh và chia lìa. Ngủ Trên Đồi Xanh là lời tri ân đối với những người nghệ sĩ đã khuất, những người dù không còn hiện diện vẫn tiếp tục sống qua tác phẩm của mình. Còn Bài Thơ Kỷ Niệm của Hà Thượng Nhân lại soi sáng niềm tin vào sức mạnh của thi ca, vào khả năng của thơ ca trong việc gìn giữ vẻ đẹp tâm hồn giữa những biến động của cuộc đời. Tất cả những dòng chảy ấy cuối cùng đều gặp nhau ở một điểm, con người có thể bị đẩy vào những hoàn cảnh khắc nghiệt, có thể mất mát quê hương, người thân, tuổi trẻ và những tháng ngày bình yên, nhưng tình yêu thương, ký ức và lòng nhân ái vẫn có thể giúp con người giữ lại phẩm giá, niềm tin và hy vọng. Có lẽ vì thế, Những Ngày Gai Lửa không nên chỉ được đọc như một tuyển tập thơ văn, mà còn có thể được xem như một cuốn album ký ức bằng chữ, trong đó mỗi bài thơ, mỗi câu chuyện và mỗi nhân vật là một mảnh ghép của một đời người, đồng thời cũng phản chiếu một phần tâm hồn và số phận của cả một thế hệ. Có những vết thương rồi sẽ dịu lại theo thời gian, nhưng ký ức không nên bị xóa nhòa, bởi khi ký ức mất đi, một phần đời sống tinh thần của con người cũng mất theo. Nguyễn Phan Ngọc An đã chọn thơ và văn như một cách lưu giữ những gì thời gian không thể lấy đi, tiếng sóng của Vũng Tàu, hình bóng người mẹ, những mùa xuân đã mất, những giao thừa đầy nước mắt, những người bạn văn nghệ, những người nghệ sĩ, những người lính và những gia đình từng đi qua chiến tranh… Bà cũng lưu giữ những năm tháng lưu lạc nơi xứ người, nơi con người phải học cách bắt đầu lại từ đầu nhưng vẫn mang quê hương theo mình trong tận sâu thẳm tâm hồn. Và trên tất cả, bà giữ lại hình ảnh con người với những giọt nước mắt, tình yêu, nỗi đau, lòng nhân ái và khát vọng được sống, được yêu thương và được tìm thấy một ý nghĩa nào đó giữa những đổi thay khắc nghiệt của số phận. Nếu Những Ngày Gai Lửa mở đầu bằng những ngày tháng đầy tiếng súng, bằng những cuộc chạy loạn, chia lìa và mất mát, thì khi khép lại cuốn sách, điều còn đọng lại trong lòng người đọc không chỉ là âm vang của chiến tranh mà sâu xa hơn là tiếng nói thầm lặng của tình người. Đó là tiếng gọi của quê hương trong lòng người xa xứ, là lời người mẹ gọi con giữa những giờ phút sinh tử, là tiếng biển gọi người đi xa trở về với ký ức tuổi thơ, là tiếng thơ gọi lại những mùa xuân đã mất và cũng là tiếng lòng của những con người đã đi qua những năm tháng không thể nào quên. Chính trong những ký ức tưởng như chỉ thuộc về riêng một con người ấy, người đọc có thể nhận ra những câu chuyện rộng lớn hơn về tình mẫu tử, tình yêu, tình thân, quê hương, sự mất mát và khả năng đứng dậy của con người sau những biến cố tưởng chừng không thể vượt qua. Bởi vậy, dù đời người có trải qua bao nhiêu “ngày gai lửa”, chỉ cần trong lòng vẫn còn tình yêu, còn ký ức và còn một niềm tin, con người vẫn có thể tìm thấy cho mình một mùa xuân, dù mùa xuân ấy có thể đến muộn và mang theo nhiều dấu vết của thời gian. Vì thế, Những Ngày Gai Lửa không chỉ là câu chuyện của riêng Nguyễn Phan Ngọc An, mà còn là một lời chứng của ký ức; một lời tri ân đối với những người đã đi qua cuộc đời tác giả và một sự gìn giữ những giá trị tinh thần mà thời gian có thể làm phai mờ. Cuốn sách nhắc người đọc rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những biến cố lớn lao, mà còn được ghi dấu trong từng gia đình, từng mái nhà, từng cuộc chia ly, từng người mẹ, người cha, người lính, những đứa trẻ và những con người phải bắt đầu lại cuộc đời sau mất mát. Đọc Những Ngày Gai Lửa, không chỉ là trở về với một quá khứ đã qua, mà còn là lắng nghe tiếng nói của những con người đã sống, đã đau, đã yêu thương và đã cố gắng gìn giữ phần người của mình qua những biến động của thời đại. Y Thy Võ Phú -Richmond, Oct. 01, 2026 Y Thy Võ Phú https://www.lulu.com/spotlight/phuvo https://www.facebook.com/ythy.phuvo phuvophotography@gmail.com |
