| Tâm Bút: TƯƠNG LAI CỦA VBVNHN (Một câu hỏi đau nhức về thế hệ kế tiếp) Hôm nay, chúng tôi có tham dự buổi họp thường niên của Văn Bút Quốc Tế với Ủy ban Nhà Văn Trẻ (Young Writers Committee- YWC). Cuộc họp kéo dài gần bốn tiếng, chỉ có một khoảng nghỉ ngắn 15 phút. Vì công việc cá nhân, tôi không thể tham dự trọn vẹn chương trình nên không thể nắm hết mọi nội dung được thảo luận, nhưng chỉ qua những gì đã được nghe và chứng kiến, tôi vẫn cảm thấy có một vấn đề đặc biệt khiến mình giật mình và day dứt, đó là vấn đề thế hệ trẻ và tương lai của các trung tâm Văn Bút đang trở thành một câu hỏi mà chúng ta không thể tiếp tục né tránh. Trong cuộc họp, khi nhìn vào thực tế của Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại (VBVNHN), tôi chợt nhận ra một điều rất đáng suy nghĩ… Trong số các hội viên hiện nay, gần như VBVNHN không có người nào dưới 35 tuổi, còn những người dưới 60 tuổi cũng chỉ có thể đếm được trên đầu ngón tay. Đây không còn đơn thuần là một con số thống kê về tuổi tác của hội viên, mà đối với tôi, đó là một hồi chuông cảnh báo về vấn đề thế hệ và sự tiếp nối của một tổ chức văn chương đã được nhiều thế hệ xây dựng và duy trì trong suốt một chặng đường dài. Điều đáng suy nghĩ hơn nữa là VBVNHN sẽ đi về đâu trong 10, 20 hay 30 năm tới nếu không có một thế hệ trẻ bước vào để tiếp nhận, duy trì và tiếp tục phát triển những gì mà các thế hệ đi trước đã dày công xây dựng? Một tổ chức có thể sống bằng lịch sử, bằng những ký ức đẹp và bằng những thành tựu của quá khứ trong một khoảng thời gian, nhưng không thể tồn tại lâu dài nếu không có những con người mới tiếp nối. Vì vậy, câu chuyện về thế hệ trẻ không còn là một vấn đề phụ thuộc hay có thể để lại cho tương lai, mà đã trở thành một câu hỏi cấp thiết mà toàn thể VBVNHN cần phải nhìn nhận một cách nghiêm túc ngay từ hôm nay. Tôi đặc biệt xúc động trước phần giới thiệu chân thành của Chủ tịch Cung Thị Lan về VBVNHN cũng như về những hội viên trẻ tuổi của VBVNHN. Trong hoàn cảnh tuổi tác của hội viên ngày càng cao, sự hiện diện của một người trẻ quan tâm đến văn chương và vẫn muốn tham gia vào sinh hoạt Văn Bút có lẽ mang một ý nghĩa lớn hơn rất nhiều so với bản thân một cá nhân. Đó không chỉ là sự hiện diện của một người viết trẻ, mà còn có thể được xem như một dấu hiệu cho thấy vẫn còn một cánh cửa để thế hệ mới bước vào, tiếp xúc với những người đi trước và tìm thấy ở Văn Bút một không gian để sinh hoạt, trao đổi và phát triển con đường sáng tác của mình. Chủ tịch Cung Thị Lan cũng đã nêu lên một vấn đề rất thực tế, đó là người viết dưới 35 tuổi ngày nay thực sự rất khó tìm, và đây có lẽ không phải là khó khăn riêng của VBVNHN mà còn là vấn đề mà nhiều trung tâm Văn Bút khác đang phải đối diện. Trong xã hội hiện đại, viết văn, làm thơ, hay theo đuổi các hoạt động văn chương hầu như không phải là một nghề có thể bảo đảm cuộc sống cho người trẻ, vì vậy một người muốn theo đuổi văn chương thường phải đồng thời làm nhiều công việc khác nhau để mưu sinh. Và việc viết thường chỉ có thể được thực hiện trong những khoảng thời gian còn lại sau công việc, gia đình và những trách nhiệm của cuộc sống. Chính vì thực tế đó, nếu chúng ta chỉ ngồi chờ những người trẻ dưới 35 tuổi tự tìm đến Văn Bút thì có lẽ chúng ta sẽ phải chờ rất lâu, bởi trong khi chúng ta đang chờ, thế hệ trẻ vẫn đang bận rộn với việc học hành, lập nghiệp, xây dựng gia đình và tìm kiếm một chỗ đứng trong xã hội. Vì vậy, câu hỏi cần được đặt ra không chỉ là tại sao ngày càng ít người trẻ tìm đến Văn Bút, mà quan trọng hơn là liệu chính Văn Bút có cần chủ động tìm đến họ hay không. Nếu chúng ta thật sự muốn có một thế hệ kế thừa thì có lẽ chúng ta không thể chỉ ngồi yên chờ đợi, mà phải bước ra khỏi những khuôn khổ quen thuộc để tìm kiếm, mời gọi và tạo cơ hội cho những người trẻ đang viết, đang sáng tạo và đang sống giữa một môi trường văn hóa hoàn toàn khác với thế hệ trước. VBVNHN được hình thành và duy trì bởi một thế hệ đã trải qua những biến động lịch sử đặc biệt của dân tộc Việt Nam, những người đã mang theo tiếng Việt, văn chương, ký ức và văn hóa Việt Nam đến một vùng đất mới, rồi dành nhiều năm tháng, công sức và tâm huyết để gìn giữ những giá trị ấy trong cộng đồng người Việt hải ngoại. Những người sáng lập và những hội viên kỳ cựu đã đóng góp rất nhiều cho sự tồn tại của Văn Bút, và những đóng góp ấy không thể phủ nhận cũng như không thể xem nhẹ. Tuy nhiên, một tổ chức văn chương không thể chỉ sống bằng quá khứ, bởi lịch sử dù đáng trân trọng đến đâu cũng không thể tự mình tạo ra tương lai. Một hội muốn tồn tại lâu dài phải có khả năng truyền lại ngọn lửa cho thế hệ kế tiếp, và nếu tất cả những người đang cầm bút, đang tổ chức, đang điều hành và đang duy trì sinh hoạt của hội đều thuộc về cùng một thế hệ, thì đến một lúc nào đó, khi thế hệ ấy lần lượt rời khỏi sinh hoạt văn chương khác. Đây không phải là câu hỏi dành riêng cho một cá nhân, một ban chấp hành hay một nhiệm kỳ nào, mà là câu hỏi dành cho toàn thể VBVNHN, bởi tương lai của một tổ chức không thể chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của một vài người mà phải được xây dựng bằng sự chung tay của nhiều thế hệ. Một trong những điều mà các tổ chức văn chương có thể vô tình mắc phải là chờ đợi người trẻ bước vào với những hình thức sinh hoạt, những quan niệm về văn chương và những phương thức hoạt động giống hệt thế hệ trước, trong khi thực tế người trẻ hôm nay đang sống trong một môi trường văn hóa hoàn toàn khác. Họ viết trên điện thoại, đọc trên màn hình, xuất bản trên mạng xã hội, làm podcast, video, blog, newsletter và sử dụng những phương tiện truyền thông mà nhiều người trong thế hệ trước có thể chưa quen thuộc. Họ viết truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ, tản văn, kịch bản, spoken word và nhiều hình thức sáng tác khác, trong đó ranh giới giữa văn chương, nghệ thuật và truyền thông ngày càng trở nên linh hoạt. Có những người trẻ không tự gọi mình là “nhà văn”, nhưng họ viết mỗi ngày; có những người có hàng ngàn người theo dõi nhưng chưa từng nghĩ đến chuyện gia nhập một hội văn chương; cũng có những người viết bằng tiếng Việt, tiếng Anh hoặc cả hai ngôn ngữ, sống giữa hai hay nhiều nền văn hóa và đang hình thành tính văn chương rất khác với thế hệ trước. Họ chính là một phần của tương lai văn chương Việt Nam, và nếu Văn Bút chỉ tìm kiếm một hình mẫu “nhà văn” theo quan niệm cũ thì rất có thể chúng ta sẽ bỏ qua chính những người mà mình đang cần tìm. Muốn có người trẻ, trước hết chúng ta phải hiểu người trẻ đang ở đâu, họ đang viết gì, họ đang quan tâm đến điều gì và họ muốn được tham gia vào một tổ chức văn chương theo cách nào. Tôi cho rằng VBVNHN cần suy nghĩ nghiêm túc về một chương trình lâu dài nhằm thu hút, khuyến khích và đào tạo thế hệ kế thừa. Chúng ta có thể bắt đầu bằng một chương trình dành cho người viết trẻ, tổ chức những cuộc thi sáng tác, những buổi tọa đàm trực tuyến, những cuộc gặp gỡ giữa các thế hệ, mời những cây bút trẻ tham dự với tư cách khách mời trước khi trở thành hội viên, hoặc thành lập một nhóm “Nhà văn trẻ” có sự độc lập nhất định nhưng vẫn kết nối với VBVNHN. Chúng ta cũng có thể tổ chức những buổi hướng dẫn về xuất bản, biên tập, dịch thuật, bản quyền, truyền thông và kỹ năng viết, bởi đối với một người trẻ mới bước vào con đường sáng tác, những kiến thức thực tế như vậy có thể có giá trị không kém một lời mời gia nhập hội. Nhưng quan trọng hơn hết là phải tạo cho người trẻ cảm giác rằng Văn Bút không phải là một câu lạc bộ chỉ dành cho thế hệ cha mẹ của họ, mà cũng là nơi dành cho họ, nơi tiếng nói của họ được lắng nghe, tác phẩm của họ được tôn trọng và những cách thức sáng tạo mới của họ được đón nhận. Nếu một người trẻ bước vào Văn Bút mà cảm thấy mình chỉ là một người khách đứng bên ngoài một thế giới đã được định hình từ rất lâu, thì rất khó để họ ở lại; ngược lại, nếu họ cảm thấy mình có thể đóng góp, có thể đề xuất ý tưởng, có thể thử nghiệm những cách làm mới và có thể cùng thế hệ đi trước xây dựng tương lai, thì khả năng họ gắn bó sẽ hoàn toàn khác. Một vấn đề khác được đặt ra trong cuộc họp YWC là tiêu chuẩn tuổi tác khi đại diện cho các trung tâm Văn Bút. Nếu một trung tâm không có người dưới 35 tuổi thì phải làm sao? Đây là một vấn đề thực tế cần được thảo luận một cách cởi mở và linh hoạt, bởi mục tiêu của Ủy ban Nhà Văn Trẻ là tạo tiếng nói và sự tham gia cho thế hệ trẻ, nhưng trên thực tế, có những trung tâm Văn Bút đang phải đối diện với tình trạng thiếu người trẻ một cách nghiêm trọng. Nếu quy định về tuổi tác được áp dụng quá cứng nhắc, một số trung tâm có thể hoàn toàn không có người đại diện trong những sinh hoạt liên quan đến thế hệ trẻ, trong khi vấn đề mà họ đang đối diện lại chính là sự thiếu vắng thế hệ trẻ. Có lẽ cần phải có những cơ chế linh hoạt hơn, chẳng hạn một hội viên không thuộc độ tuổi quy định vẫn có thể đảm nhận vai trò kết nối và đưa tiếng nói của những người trẻ trong trung tâm đến với YWC, đồng thời giúp trung tâm xây dựng những chương trình thực tế để tìm kiếm và khuyến khích người trẻ tham gia. Tuy nhiên, điều này cũng không nên trở thành một lý do để các trung tâm bằng lòng với tình trạng hiện tại, mà ngược lại, phải trở thành động lực để mỗi trung tâm tự đặt câu hỏi rằng tại sao mình không có người trẻ, mình đã làm gì để tìm kiếm họ và mình có thể làm gì khác đi trong những năm tới. Nếu một tổ chức thật sự muốn tồn tại lâu dài thì việc tìm kiếm thế hệ kế thừa phải trở thành một phần trong trách nhiệm của chính tổ chức ấy, chứ không thể chỉ trông chờ vào những cơ chế bên ngoài. Bên cạnh bài toán lão hóa và thiếu thế hệ kế thừa, VBVNHN còn phải đối diện với một thực tế đáng buồn khác, đó là những bất đồng, tranh chấp và sự chống đối có thể xuất hiện cả từ bên trong lẫn bên ngoài tổ chức. Trong những lần trò chuyện với nhà văn Hồng Thủy, Chủ tịch Văn Bút vùng Đông Bắc Hoa Kỳ, tôi nhiều lần chứng kiến sự buồn bã của bà khi kể về những khó khăn và những áp lực mà Văn Bút ( và cá nhân bà) phải đối diện. Tôi không muốn biến bài viết này thành nơi quy kết cá nhân hay khơi lại những tranh chấp đã xảy ra, bởi làm như vậy chẳng những không giải quyết được vấn đề mà còn có thể khiến những khoảng cách vốn đã tồn tại trở nên sâu hơn. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần nhìn thẳng vào một thực tế rằng một tổ chức đang thiếu người trẻ mà lại tiếp tục tiêu hao quá nhiều năng lượng vào những bất đồng nội bộ thì tương lai sẽ càng trở nên mong manh hơn. Chúng ta có thể bất đồng về quan điểm, có thể tranh luận về đường hướng, có thể không đồng ý với cách làm của nhau, nhưng nếu mục tiêu cuối cùng vẫn là bảo tồn và phát triển văn chương Việt Nam thì chúng ta phải học cách tranh luận mà không phá hủy nhau, phải biết phân biệt giữa sự khác biệt về quan điểm và sự đối đầu giữa con người với con người. Một tổ chức văn chương không thể thu hút người trẻ nếu hình ảnh mà họ nhìn thấy trước mắt chỉ là những cuộc tranh chấp kéo dài, bởi người trẻ cần nhìn thấy ở Văn Bút một không gian của văn chương, tự do sáng tạo, đối thoại, học hỏi và tình đồng nghiệp, chứ không phải một chiến trường của những bất đồng cá nhân. Nếu chúng ta muốn mời gọi thế hệ mới bước vào, trước hết chúng ta phải tạo cho họ một môi trường mà họ cảm thấy đáng để bước vào và đáng để ở lại. Có lẽ câu hỏi quan trọng nhất mà chúng ta cần đặt ra lúc này không phải là VBVNHN hiện nay có bao nhiêu hội viên, đã có bao nhiêu tác giả xuất bản bao nhiêu tác phẩm, hay trong một nhiệm kỳ đã tổ chức được bao nhiêu sinh hoạt, mà là liệu mười năm, hai mươi năm hay ba mươi năm nữa, khi thế hệ hiện tại dần lui về phía sau, VBVNHN sẽ còn có những ai tiếp tục cầm bút, tiếp tục sinh hoạt, tiếp tục tổ chức và tiếp tục mang ngọn lửa văn chương Việt Nam đi về phía trước. Nếu ngay từ hôm nay chúng ta không bắt đầu một cách nghiêm túc việc tìm kiếm, khuyến khích, nâng đỡ và đào tạo thế hệ kế thừa, thì đến một lúc nào đó, chúng ta có thể sẽ nhận ra rằng điều đáng tiếc nhất không phải là những gì mình đã làm chưa đủ, mà là đã không kịp chuẩn bị cho những người sẽ tiếp tục công việc ấy sau mình. Một tổ chức văn chương có thể tự hào về một quá khứ đáng trân trọng, nhưng quá khứ dù phong phú đến đâu cũng không thể tự mình tạo nên tương lai; những tác phẩm của các thế hệ đi trước có thể còn mãi với thời gian, nhưng một tổ chức chỉ thực sự tiếp tục sống khi vẫn còn những người trẻ muốn viết, muốn đọc, muốn đối thoại, muốn đóng góp và nhìn thấy mình có một chỗ đứng trong hành trình ấy. Vì vậy, tôi nghĩ đã đến lúc vấn đề thế hệ kế thừa cần được xem như một trong những ưu tiên quan trọng nhất của VBVNHN, không phải bằng những khẩu hiệu mang tính hình thức mà bằng những chương trình cụ thể, thiết thực và lâu dài; không phải bằng cách ngồi chờ người trẻ tìm đến chúng ta, mà bằng việc chủ động bước ra tìm đến họ; không phải bằng cách yêu cầu họ phải trở thành những người viết giống thế hệ trước, mà bằng cách mở rộng cánh cửa để họ mang vào Văn Bút những tiếng nói, những cách nghĩ, những phương tiện và những hình thức sáng tạo của thời đại mình. Có thể chúng ta không thể thay đổi tất cả chỉ trong một vài năm, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể bắt đầu bằng một việc rất đơn giản: tạo ra cơ hội để người trẻ biết rằng Văn Bút vẫn ở đây, vẫn cần họ và vẫn dành một chỗ cho họ. Nếu làm được điều đó, những giá trị mà các thế hệ đi trước đã gìn giữ sẽ không chỉ nằm lại trong ký ức, mà sẽ tiếp tục được chuyển giao, được làm mới và được phát triển trong một hoàn cảnh xã hội hoàn toàn khác. Có lẽ điều lớn nhất mà thế hệ hiện tại có thể làm cho VBVNHN không phải là cố gắng giữ mãi vị trí của mình, mà là chuẩn bị một thế hệ đủ khả năng và đủ tình yêu để tiếp nhận những gì chúng ta đang có hôm nay. Bởi chiếc ghế của mỗi chúng ta rồi cũng sẽ có ngày phải nhường lại cho người khác, nhưng điều đáng quan tâm không phải là ai sẽ ngồi vào chiếc ghế ấy, mà là liệu chúng ta đã kịp chuẩn bị để có một người sẵn sàng ngồi vào đó hay chưa. Nếu câu trả lời là có, thì dù VBVNHN có thay đổi về hình thức, về con người hay về phương thức hoạt động, tinh thần của Văn Bút vẫn có thể tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác; còn nếu chúng ta không chuẩn bị được một thế hệ kế thừa, thì dù những thành tựu của quá khứ có đáng tự hào đến đâu, chúng ta vẫn phải đối diện với một khoảng trống rất lớn của tương lai. Và có lẽ, đó mới là câu hỏi mà mỗi người trong chúng ta, dù đang ở bất cứ vị trí nào trong VBVNHN, cần tự mình trả lời: chúng ta muốn để lại cho thế hệ sau một di sản đã khép lại, hay một ngọn lửa vẫn còn đang cháy để họ có thể tiếp tục mang đi? ============================================================= Y Thy Võ Phú https://www.lulu.com/spotlight/phuvo https://www.facebook.com/ythy.phuvo phuvophotography@gmail.com |
